ಸೋಧೆ ಅಥವಾ ಸೋಂದಾ – ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಊರಿನ ಹೆಸರು ಅಲ್ಲ, ಮಲೆನಾಡಿನ ತಂಪಾದ ಅರಣ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯೆ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಒಂದು ವೀರ ಮನೆತನದ ಪ್ರತಿರೂಪ. ಇವರೆದುರು ಹೋರಾಡಿದ ಶತ್ರುಗಳು ಮರೆತು ಹೋಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಇವರ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿ ಇತಿಹಾಸದ ಎಳೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

13ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಶ್ಯಾಮಳ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಈ ಉಮ್ಮಸಿನ ಮನೆತನವು ತಮ್ಮ ಪಥವನ್ನು ತಾವೇ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿತು. ಇಮ್ಮಡಿ ಅರಸಪ್ಪ ನಾಯಕರು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಅನುಗುಣ ರಾಜರಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಧ್ವಜದಡಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನ ಮಧ್ಯೆ ಅರಳಿದ ಈ ಶೂರರಾಜ್ಯ ಆ ಕಾಲದ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿತ್ತು.

ಆದರೆ ತಾಳಿಕೋಟೆಯ ಯುದ್ಧವು ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ತಿರುವುಗೊಂಡಿತು. ವಿಜಯನಗರದ ಪತನದ ಬಳಿಕ, ಅರಸಪ್ಪ ನಾಯಕರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಮನೆತನವು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಅಧೀನವಿಲ್ಲದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅರಸರಾಗಿ ಉತ್ತೀರ್ಣವಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಧೈರ್ಯ, ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಜನಪರ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತನ್ನು ಪಡೆದರು.

ಈ ಸೋಧೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ — ಇಲ್ಲಿಯ ರಾಜಕುಮಾರಿಯಾದ ಬೆಳವಡಿ ಮಾಲಮ್ಮ. ಹೂವಿನ ಸೊಗಡಿಗಿಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ವೀರವತಿ, ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಹೆಮ್ಮೆ.

ಮಾದವಳಿಂಗರಾಯನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು, ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಮಗಳಾದ ಮಾಲಮ್ಮ. ಅವಳ ತಮ್ಮನೇ ಶಿರಸಿಯ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಸದಾಶಿವರಾಯ. ಮಾಲಮ್ಮ ರಾಜಕುಮಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೇವಲ ಅರಮನೆಯೊಳಗಿನ ಸೊಬಗಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಕುದುರೆ, ಕತ್ತಿ, ಯುದ್ಧತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಟುಳಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇತರ ರಾಜಪುತ್ರಿಯರಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ನಿಂತಳು.

ಅವಳು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ ದಿನವೆಂದು ತವರು ಊರಿನ ವೃದ್ಧರು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವಳಿಗೆ “ಮಾಲಮ್ಮ” ಎಂಬ ನಾಮಕರಣವಾಯಿತು — ಶಂಕರನ ಮಗಳಂತೆ ಶಕ್ತಿಯ ಸೌಮ್ಯ ರೂಪವಾಗಿ.

ಮಾಲಮ್ಮ ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಜೊತೆ ಮಹಂತಿನ ಮಠ–ಅರಮನೆಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುಬಂದಳು. ಅಮ್ಮನ ಬಳಿಯಿಂದ ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಪೋಷಿತಳಾಗಿ, ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಪಾಠಶಾಲಾ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಗಳಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಳು.

ಅವಳು ಚತುರ್ಭಾಷಾ ಪಾರಂಗತಳಾಗಿದ್ದಳು — ಸ್ಪಷ್ಟ ಹಾಗೂ ನಿಪುಣವಾಗಿ ಕನ್ನಡ, ಉರ್ದು, ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಿ, ಬರೆಯಲು ಸಹ ಸಾಧ್ಯವಿತ್ತು. ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ “ಅಶುಕವಿತೆ” ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದಳು.

ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ರತಿ, ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ, ಶೌರ್ಯದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಿ ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಳವಡಿ ಮಾಲಮ್ಮ, ತನ್ನ ಮದುವೆಗಾಗಿ ಶಿಸ್ತೂ, ಶೌರ್ಯವೂ ಹೊಂದಿದ ಪತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಲು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ವಯಂವರವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದಳು.

ಅವಳು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಸವಾಲು ಎಂತೆಯಂದರೆ:
“ಯಾರು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ವಯಸ್ಸಿಗೆ 1ನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಷ್ಟು ಹುಲಿಗಳನ್ನು ಒಂದು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಬೆಟೆಯಾಡಬೇಕು.”
ಅರ್ಥಾತ್, ವಯಸ್ಸು + 1 = ಬೆಟೆಯಾಡಬೇಕಾದ ಹುಲಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ.

ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಅನೇಕ ರಾಜಕುಮಾರರು, ಯೋಧರು ಮುಂದು ಬಂದರು. ಆದರೆ ಈ ಸವಾಲನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮುಂದೆ ನಿಂತವನು — ಬೆಳವಡಿಯ ಇಶಪ್ರಭು. ಅವನು ಅಷ್ಟೊಂದು ಸುಂದರನಾಗಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಧೈರ್ಯವಂತನಾಗಿದ್ದನು.

ಇಶಪ್ರಭುವಿನ ವಯಸ್ಸು ಆಗಲೇ 20. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬೆಟೆಯಾಡಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಹುಲಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ: 21. ಮಾಲಮ್ಮ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಕಾರ್ಯ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಮುಗಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಮದುವೆ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಇಶಪ್ರಭು ಗೆಜ್ಜೆಬಿಂದು ಹಾಕಿದನು.

ಅವನು ಒಂದೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ 21 ಹುಲಿಗಳನ್ನು ಬೆಟೆಯಾಡಿದನು. ಈ ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಮಾಲಮ್ಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡಳು. ಅವನ ಶೌರ್ಯ, ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಮನಸೋತು, ಇಶಪ್ರಭುವನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದಳು. ಈ ಮೂಲಕ ಬೆಳವಡಿಯ ಸೋಸೆ ಆಗಿ ಮಾಲಮ್ಮ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು.

1676ರಿಂದ 1678ರ ನಡುವೆ, ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ತಂಜಾವೂರನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಾಗ, ಅವನ ಪಡೆ ಬೆಳವಡಿಯ ಸಮೀಪದ ಯಡವಾಡ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಾಂಡವಾಡಿತು. ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಹಾಲಿನ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಮರಾಠಾ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಹಾಲು ಕೊಡುವ ಎತ್ತುಗಳನ್ನೇ ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹಾಲುಗಾರರು ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಬೆಳವಡಿಯ ರಾಜ ಇಶ್ವರಪ್ರಭು ಅವರಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡಿದರು. ರಾಜನು ಶಾಂತಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಅವನ ಸೇನಾಧಿಕಾರಿ ಸಿದ್ದನಗೌಡ ಪಾಟೀಲನು ಮರಾಠಾ ಸೈನಿಕರಿಂದ ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿರೋಧ ಎದುರಿಸಿದ.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ರಾಣಿ ಮಾಲಮ್ಮನೇ ಸ್ವತಃ ಆಯುಧ ಹಿಡಿದು ಗೂಡು ಬಿಟ್ಟಳು. 2,000 ಮಹಿಳಾ ಯೋಧರು ಮತ್ತು 3,000 ಮಹಿಳಾ ಬಾಡಿಗೆಗಾರರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ತನ್ನ ಸೇನೆಗೆ ನೇತೃತ್ವ ನೀಡಿದಳು. “ಜೈ ವೀರಭದ್ರ!” ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಹಿಳಾ ಪಡೆ ಮರಾಠಾ ಶಿಬಿರದ ಮೇಲೆ ಅಸಾಧಾರಣ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿತು. ಈ ಅಪರೂಪದ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಮರಾಠಾ ಪಡೆಗೆ ಭಾರೀ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಅವರು ಒಪ್ಪಿದರು.

ಶಿವಾಜಿಗೆ ಇದು ಕಷ್ಠದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿ ತೋರ್ಪಡಿತು — ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಇಟ್ಟ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಇದು ಅವಮಾನವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದ. ಕೋಪಗೊಂಡ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜನು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೈನ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷ ದಾದಾಜಿ ಅವರನ್ನು ಬೆಳವಡಿಯ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದು ದಾಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.

ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಕ್ರೂರ ಘಟನೆಯು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಬೆಳವಡಿಯ ರಾಜ ಇಶ್ವರಪ್ರಭು, ಹಿಂಬದಿಯಿಂದ ಮಾರಕವಾಗಿ ಇರಿದು ಹಾಯ್ದ ಮಾರಾಠಾ ಕಮಾಂಡರ್‌ನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಕುದುರೆಯಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಧೈರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ರಾಜನು ಅಲ್ಲಿ ವೀರ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಈ ಸುದ್ದಿ ಮಾಲಮ್ಮಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ, ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರು ಹಾಕಿದರೂ ಶಕ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದಾಳುವಾಗಿದಳು.

ಅವಳ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಬೆಳವಡಿ ಕೋಟೆ 27 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಮರಾಠಾ ಪಡೆಗೆ ತಿರುಗುಬಿಟ್ಟಿತು. ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಮಾಲಮ್ಮ ತನಗೆ ಶಾಂತರಾಯ ಎಂಬ ಆಪ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಇರುವಿಕೆಯ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆದಳು. ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಮೀಪದ ಶಿವಾಜಿಯ ಬಳಿಗೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದಳು. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವಂತೆ, ಶಿವಾಜಿಗೆ ಅವಳು ದೇವಿಯಾದ ಜಗದಂಬೆಯ ರೂಪವಾಗಿ ತೋರಿದಳು. ಅವನು ಅರಿತುಕೊಂಡನು — ಇವಳು ಬೆಳವಡಿಯ ರಾಣಿ ಮಾಲಮ್ಮ.

ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜನು ಅವಳ ಪತಿಯನ್ನು ನಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿದರು. ಆ ಕ್ಷಣ ಬಹಳ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು ಕಥನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅವನು ಅವಳನ್ನು ತಾಯಿಯಾಗಿ (ಅಥವಾ ಸಹೋದರಿಯಾಗಿ) ಗೌರವಿಸಿದನು. ಮಾಲಮ್ಮ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಳು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದ ಶಿವಾಜಿಗೆ, ಅವಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಒದಗಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಡವಾಡದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಸ್ಮಾರಕವೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೇಲಾಗಿ, ಶಿವಾಜಿಯು ಮಾಲಮ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಬಡಾವಣೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಅವಳ ಧೈರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಎಲ್ಲದರಿಗೂ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದನು. “ನಾನು ತಪ್ಪೆಮಾಡಿದೆ ತಾಯಿ! ದಯವಿಟ್ಟು ಕ್ಷಮಿಸಿ. ನಿನಗೆ ಸೇರಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಮಹಾಕಾವ್ಯದಂತೆ ಸಾಗಿದ ಜೀವಿತವೇಳೆಯಲ್ಲಿ, ಬೆಳವಡಿ ಮಾಲಮ್ಮ ತಾನು ಎಂದಿಗೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗದ ತನ್ನ ನೆಲೆಯಾದ ಬೆಳವಡಿಯ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ, ಕ್ರಿ.ಶ. 1678ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ಉಸಿರನ್ನು ಬಿಡಿದರು.

ಈ ಮಹಾ ಧೀರೆಯ ಬದುಕು ನಮ್ಮ ಕರುನಾಡಿಗೆ ದಿಕ್ಕು ತೋರಿಸುವ ದೀಪವಾಗಿದೆ. ಮಾಲಮ್ಮನಂತಹ ವೀರಮಹಿಳೆಯರು ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೀಯರು ಅಲ್ಲ — ಪ್ರೇರಣಾದಾಯಕರೂ ಹೌದು.

ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೇನೆಂದರೆ, ಇಂತಹ ಧೈರ್ಯವಂತಿಯರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಮೆಲುಕು ಹಾಕುವುದು, ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಪಾಠವಾಗುವಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಬದುಕಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು.